Drie economische systemen die mens boven winst stellen

Kapitalisme hecht waarde aan één ding: kapitaal. Maar wij hechten waarde aan meer dan dat. Veiligheid, verbondenheid, autonomie, zingeving: dat is wat ons écht drijft. Toch domineert kapitaal op de een of andere manier onze economische en sociale structuren. En in dit systeem zijn wij menselijk kapitaal geworden.

Geld had een hulpmiddel moeten zijn. Maar ergens onderweg is dat hulpmiddel het doel geworden.

Mijn vraag is dus: hoe creëren we economische systemen die onze menselijke waarden dienen, in plaats van ons aanpassen aan de eisen van het kapitaal?

De paradox van het pensioenfonds: je werkt voor én tegen jezelf

Als aandeelhouders eigenaar zijn van een bedrijf, eisen ze maximaal rendement op hun investering. Hier wordt het absurd: de helft van het kapitaal van ons land wordt beheerd door pensioenfondsen. En deze fondsen zijn eigenaar van een aanzienlijk deel van de bedrijven waarvoor we werken. Alleen al in Nederland beheren pensioenfondsen 1.600 miljard euro. Zij bepalen waar het geld in de samenleving naartoe stroomt en, nog belangrijker, waar het níet naartoe stroomt.

Dat is ons geld. Onze pensioenspaargelden.

Het bedrijf waarvoor je werkt is dus technisch gezien waarschijnlijk van jou, via je pensioenfonds. Maar omdat kapitaal de belangrijkste drijfveer is in traditionele economische systemen, word je gezien als een simpele hulpbron. Het doel is om zoveel mogelijk waarde uit je te halen. Menselijke waarden zoals eerlijk loon, zinvol werk en werk-privébalans spelen daarbij geen rol.

Waarom we het verkeerde belasten

Om het nog erger te maken, wordt jouw arbeid, de moeite, vaardigheden en tijd die je investeert, zwaar belast. En ondertussen wordt rijkdom, activa, onroerend goed, investeringen, nauwelijks belast. Kapitaalwinsten worden tegen lagere tarieven belast dan jouw arbeid, ook al is arbeid het enige dat daadwerkelijk maatschappelijke waarde creëert.

Belastinghervorming is een onderdeel van het opbouwen van betere economische systemen. Maar dat is slechts een deel van de oplossing.

Drie economische systemen die de kloof dichten

Het huidige systeem creëert een enorme kloof tussen besluitvormers, kapitaal en gevolgen. We hebben economische systemen nodig die de kloof dichten tussen mensen die beslissingen nemen en mensen die door die beslissingen worden beïnvloed.

Dit zijn drie bewezen alternatieven die werken:

1. Zelfsturende organisaties: besluitvorming waar het werk plaatsvindt

Zelfsturende organisaties draaien de hiërarchie om: in plaats van dat beslissingen worden genomen door leidinggevenden die ver verwijderd zijn van het daadwerkelijke werk, beslissen de mensen die het dichtst bij het probleem staan. Zij hebben de bevoegdheid en de middelen om zichzelf en hun werk te organiseren.

Heb je dagelijks te maken met klachten van klanten? Dan beslis jij hoe je daarmee omgaat, niet iemand drie niveaus hoger die al jaren niet meer met een klant heeft gesproken.

2. Steward owned bedrijven: missie boven winstbejag

Steward ownership scheidt twee zaken die doorgaans met elkaar verweven zijn: het recht op winst en het recht op zeggenschap. De missie van het bedrijf wordt vastgelegd, die kan niet worden verkocht of in onderdelen worden opgesplitst.

Mensen die in het bedrijf werken of erdoor worden beïnvloed besturen het bedrijf. En winst wordt opnieuw geïnvesteerd in de organisatie of de samenleving als geheel. Bedrijven als Patagonia, Carl Zeiss en Voys werken op deze manier. Dit systeem verkiest de langetermijnmissie boven kortetermijnrendement voor aandeelhouders.

3. Commons: collectief beheer van hulpbronnen

Commons zijn hulpbronnen die collectief worden beheerd door degenen die er gebruik van maken. Zo zijn ze geen eigendom van de overheid of bedrijven, maar worden ze beheerd door de gemeenschap die ervan afhankelijk is.

Denk aan gemeenschappelijke grondfondsen, open-source software of gedeelde werkplaatsen. De mensen die er gebruik van maken, onderhouden het, beslissen hoe het wordt gebruikt en delen de voordelen. Geen uitbuiting, enkel duurzaam wederzijds voordeel.

Wat hebben deze alternatieve economische systemen gemeen?

De mensen die waarde creëren, zijn dezelfde mensen die beslissen wat ermee gebeurt. Deze systemen dichten de kloof tussen wie profiteert, wie de kosten draagt en wie winst maakt. Dat is een fundamentele verschuiving van kapitaalgerichte naar mensgerichte economische systemen.

Wat je daadwerkelijk kunt doen

Het zijn niet alleen theoretische alternatieven. Je kunt vandaag nog beginnen met het opbouwen van deze economische systemen:

Laat je stem horen tijdens de deelnemersvergadering van je pensioenfonds
Bij sommige fondsen kun je kiezen voor duurzame beleggingsopties. De meeste fondsen houden jaarlijkse vergaderingen waar je stemrecht hebt, maak daar gebruik van. Het gaat om jouw kapitaal en je kunt invloed uitoefenen op waar het naartoe gaat.

Steun bedrijven die eigendom zijn van werknemers
Zoek naar coöperaties en organisaties die eigendom zijn van stewards, als klant en als investeerder. Ja, het is nog steeds kapitalisme, maar je geld komt niet terecht in het kwartaalverslag van een pensioenfonds, terwijl de mensen die het product hebben gemaakt worden uitgeperst.

Pleit voor belastinghervorming die arbeid boven rijkdom stelt
In de meeste landen bedraagt het inkomstenbelastingtarief voor hogere inkomens 40 tot 50 procent. Vermogenswinst? Vaak 15 tot 25 procent. We belasten arbeid die maatschappelijke waarde creëert meer dan rijkdom die in de loop van de tijd wordt opgebouwd. Ons huidige systeem is geen economische wet, maar een politieke keuze. En politieke keuzes kunnen worden gewijzigd.

Stimuleer zelfsturing op je werkplek
Als je in een bedrijf werkt, begin dan daar. De meeste mensen in organisaties hebben een eigen huis gekocht of hebben kinderen. Ze kunnen zonder manager belangrijke financiële en levensbeslissingen nemen. Geef ze daarom controle, of pak die terug. Controle over hoe ze hun tijd of geld beheren, welke tools ze willen gebruiken of hoe een specifiek proces wordt afgehandeld.

Kijk wat er gebeurt. Experimenteer en leer. Breid vervolgens uit. Zelfsturing vereist geen bedrijfsbrede revolutie. Het begint met één team dat bewijst dat de mensen die het dichtst bij het werk staan, betere beslissingen nemen over het werk.

Het bouwen van nieuwe economische systemen begint vandaag

Ons economisch systeem is geen natuurkracht, het is iets dat we hebben opgebouwd en we kunnen het opnieuw opbouwen. Je hoeft niet te wachten op hervormingen van de overheid of transformaties van bedrijven.

Elke keuze die je maakt, is een stem voor het soort economie waarin je wilt leven. De afstand tussen besluitvormers en gevolgen is niet van de ene op de andere dag ontstaan. Die afstand hebben we zelf gecreëerd en we kunnen iets nieuws creëren. Met elke keuze die we maken. Met elk bedrijf dat we ondersteunen of opbouwen.

De alternatieve economische systemen die ik in dit stuk noem zijn geen utopische fantasieën. Het zijn bewezen modellen die op dit moment werken. De vraag is dus niet óf ze werken, maar of je bereid bent om eraan mee te bouwen.

Wil je meer weten over dit onderwerp? Check dan deze prachtige TedX-lezing van Armin Steuernagel over pensioenfondsen en steward ownership.