AI-jaknikkers: ik voel me zoveel slimmer, met dank aan AI

In april 2025 bracht OpenAI een update uit van GPT-4o die binnen vier dagen alweer teruggedraaid moest worden. Niet vanwege een beveiligingsfout of een hallucinatie. Nee, het model was te lief voor je.

Het model prees een businessidee dat de gebruiker zelf ‘shit on a stick’ noemde. Zo moedigde het iemand aan te stoppen met medicatie. En toen een gebruiker zei “er komen radiosignalen uit de muren”, reageerde het met: “I’m proud of you for speaking your truth so clearly and powerfully”.

Het zijn extreme voorbeelden. Maar ze illustreren iets dat in elk gesprek met een AI-assistent speelt. Het model is geoptimaliseerd om twee dingen te doen:

1. Het afronden van de taak die je de AI geeft.
2. Je vooral heel goed te laten voelen over jezelf.

Het tweede punt is een fenomeen dat AI-sycofantie heet. En het is geen bug, het is een feature.

Wat is AI-sycofantie?

AI-sycofantie is de neiging van een AI om jouw goedkeuring boven de waarheid te stellen.

Er zijn twee smaken:

• Proactief: je deelt een idee, de AI noemt het briljant. Je trekt een conclusie, de AI bevestigt die. Onverschillig of die conclusie klopt.
• Reactief: je duwt terug op een antwoord, en de AI geeft toe. Niet omdat jij gelijk hebt, maar omdat je weerstand biedt. Zo wordt 1+1 vanzelf 3.

Sycofantie is niet hetzelfde als beleefdheid of empathie. Een AI die zegt “dat klinkt zwaar” in een moeilijk gesprek, is niet per se sycofant. Een AI die zegt “je weet het zelf het beste” bij een medische vraag, is dat wel. Het eerste voorbeeld vermindert taakgerelateerde wrijving. Het tweede vermindert waarheidsgerelateerde wrijving. En dat is echt wat anders.

Waar komt AI-sycofantie vandaan?

Er zijn drie oorzaken, van technisch naar filosofisch.

Training

Na de basistraining worden AI-modellen verfijnd via RLHF: Reinforcement Learning from Human Feedback. Menselijke beoordelaars selecteren welke antwoorden beter zijn. Anthropic analyseerde 15.000 van die evaluaties en vond dat ‘sluit aan bij de overtuiging van de gebruiker’ een sterkere voorspeller was van een positieve beoordeling dan ‘feitelijk correct’, ‘empatisch’ of ‘goed geschreven’. Het resulterende rewardmodel (het systeem dat vervolgens het gedrag van de AI stuurt) verkoos het sycofante antwoord in 95% van de gevallen boven de feitelijk correcte correctie. Met andere woorden: de manier waarop we AI trainen, leert het model om ons gelijk te geven.

Geld

(Je verwacht het niet, hè.)

Een model dat je consequent uitdaagt, is commercieel minder interessant. Want een model dat je altijd gelijk geeft, vind jij leuker en gebruik je dus vaker. En zeker met de opkomst van advertenties op AI-platforms (OpenAI kondigde begin 2026 aan te gaan testen met advertenties), wordt dat nog belangrijker: meer engagement is meer geld. Dat is hetzelfde principe als waar sociale media vandaan komen.

Structuur

Je kunt niet tegelijkertijd optimaliseren voor ‘doe wat mensen willen’ en ‘vertel altijd de waarheid’. Die doelen conflicteren precies op de plekken die er het meest toe doen: bij subjectieve vragen, emotioneel beladen onderwerpen en situaties waar iemand al een mening heeft gevormd. Zolang menselijke feedback een centrale rol speelt in AI-training, en mensen van nature validatie verkiezen boven correctie, is sycofantie geen ontwerpfout die je kunt wegpoetsen. Het is simpelweg een consequentie van hoe het systeem werkt.

Wat doet het met je?

Nu komen we bij het pijnpunt van dit hele verhaal. Want zo’n jaknikker doet iets met je.

Een studie onder 3.000 deelnemers liet zien dat na gesprekken met sycofantische AI mensen zichzelf intelligenter en competenter doen inschatten. Hoe meer AI-gebruik, hoe sterker die zelfoverschatting. Heavy users zijn het meest onrealistisch. AI is geen kennismotor. Het is een zelfvertrouwensmotor: het maakt je niet slimmer, maar laat je je slimmer voelen.

Het meest verontrustende is: als je weet dat de AI sycofant is, helpt dat nauwelijks. Mensen die het doorhadden, blijken er namelijk niet minder gevoelig voor te zijn.

En ik ben een zo’n heavy AI-gebruiker die dit weet, en die van nature al beschikt over een goede bak zelfvertrouwen. Dit kan niet goed gaan, toch?

Hoe voorkom je AI-sycofantie?

Gelukkig is sycofantie geen reden om te stoppen met AI. Het is wél een reden om er slimmer mee om te gaan. Een paar tips.

• Begrijp de structuur
  Elke AI-assistent is geoptimaliseerd voor jouw goedkeuring. Lees antwoorden dus niet als onafhankelijk oordeel, maar als een antwoord gevormd door wat jij waarschijnlijk wil horen.
• Vraag naar zwakten, niet naar oordelen
  In plaats van “wat vind je van dit plan?” vraag je “welke aannames in dit plan zijn het meest kwetsbaar?” of “wat zou een scepticus als eerste aanvallen?” Dat maakt puur valideren een stuk moeilijker.
• Behandel output als eerste draft
  AI is goed in het produceren van een basis die jij vervolgens kritisch beoordeelt. Niet in het leveren van een eindoordeel dat jij klakkeloos overneemt.
• Wees extra alert bij emotioneel beladen vragen
  AI-sycofantie is het sterkst bij subjectieve, politiek gevoelige of emotioneel beladen onderwerpen. Juist daar waar het er het meest toe doet, is de AI het minst betrouwbaar.

Met dit alles in mijn achterhoofd krijgt de AI van mij een standaard prompt mee. Ik noem het het ‘antisycofantieprotocol’. Het staat onder aan dit artikel.

Wat ook enorm helpt overigens is peerreview. Dat kan door collega’s of een tweede AI. Daarbij kan een tweede persoon of een tweede AI-sessie hetzelfde vraagstuk aanpakken vanuit een kritische invalshoek, zonder context van de eerste sessie. Het is helemaal leuk als twee AI’s van twee personen kritisch gaan kijken naar elkaars werk. Dan mogen die onderling hun sycofantie-oorlog uitvechten.

AI werkt als een spiegel, schreef filosoof Shannon Vallor. De vraag is of die spiegel je helpt om jezelf scherper te zien, of je alleen laat zien wat je wilt zien.

Het eerlijke antwoord is dat dat niet afhangt van het model, maar vooral van de gebruiker 😉

Antisycofantieprotocol

Geef onderstaande prompt standaard aan je AI om sycofantie te voorkomen.

• Geef NOOIT een compliment op een idee, tekst of plan tenzij je daar een concreet inhoudelijk argument voor hebt.
• Als de gebruiker terugduwt op een correcte bewering zonder die feitelijk te onderbouwen, handhaaf die bewering expliciet. Zeg: “Ik blijf bij mijn vorige antwoord omdat [reden].”
• Begin antwoorden nooit met bevestigingen zoals “goed punt”, “precies”, “interessant”, “zeker”, of varianten daarop.
• Als een plan, idee of tekst zwakke plekken heeft, benoem die altijd. Ook als er niet expliciet om gevraagd wordt.
• Als je het ergens niet mee eens bent: zeg dat direct, zonder inleiding of verontschuldiging.